عقلى و تأييد كلمهء اعلى در مادون خود يعنى حيوان و نبات و انعقاد تصرّف مىكند و آنچه ( ميگويند كه ) صراط از موى باريك‌تر و از شمشير تيزتر است آن است كه نفس انسانى كه بأوّل وهلة در محلّ قوّت مىباشد امكان دارد كه چون بفعل آيد فرشتهء كريم باشد يا ديو رجيم ، و از اين طرف [ 46 ] يعنى فرشتگى و ديوى بهر طرف كه بمثقال ذرّهء ميل كند آن ميل يا موجب مزيد قوّت فرشتگى گردد يا موجب مزيد قوّت ديوى شود و آنكه صراط مردى است كه از حكم جمل‌ها گيرند يا مردى بمىباشد كه اثبات اين صراطها بكند ( و غير از او ؟ ) ، هيچ كس نام صراط بر زبان نمىتواند گرفت و منكوس و مقلوب و مستقيم آن نمىتواند دانست ، به اين حقيقت صراط مردى باشد ، و اگر از حكم تفصيل‌ها گيرند هر معنىء ذهنى را كه در عالم كلّى هست در عالم جزوىء شخص عينى باشد ، و شخص صراط منكوس آن كس كه از آخرت روى به دنيا آورده باشد ، و شخص صراط مقلوب آن كسى كه وقتى روى بآخرت نگاه دارد و وقتى روى با دنيا ، و گاهى حالات دنيا كند و گاهى كار آخرت ، و شخص صراط مستقيم آن كس كه دنيا را عين آخرت داند ، و آخرت او باشد ، و او اين رويهاى اضافى را همه بيكى كند ، و آن يك شخص آن باشد كه روى با حضرت صمديّت دارد ، و السّلام تصوّر شانزدهم در كار آدم و ابليس بدان كه اعتقاد اكثر مردم و اهل اسلام اين است كه وقتى بود كه خداى تعالى اين عالم را نيافريده بود ، پس بيافريد إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ